মানৱ সভ্যতাৰ ইতিহাসে সাক্ষী দিয়ে যে—ঐক্যৱদ্ধ হৈ থকা মানুহৰ শক্তি অদম্য। বিপৰীতে দলে দলে বিভক্ত মানুহৰ পৰিণতি বৰ অসহায় বৰ কৰুণ। আভ্যন্তৰীণভাৱে বিভক্ত হোৱা সমাজ এখন বা জাতি এটাক বাহ্যিক শত্ৰুৱে সহজেই দমন কৰিব পাৰে। মানুহে নিজৰ মাজত ঐক্যতা বজাই ৰখাত ব্যৰ্থ হ’লে নিজ অস্তিত্ব বজাই ৰখাটো দূৰৰ কথা, বাহ্যিক শক্তিৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিয়াটোও কঠিন হৈ পৰে।
বিশ্ব ইতিহাসেও তাকেই কয়। ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ পতন, বিশ্বনন্দীত মুছলিম উম্মাহৰ মাজত দেখা দিয়া দুৰ্বলতা অথবা উপমহাদেশত হোৱা বিদেশী শক্তিৰ আগ্ৰাসন আদিত আভ্যন্তৰীণ অমিলেই আছিল প্ৰধান কাৰক।
আনহাতে ১৯৭১ চনৰ মুক্তিযুদ্ধত বঙালীসকলে একত্ৰিত হোৱাৰ বাবেই পাকিস্তানী সেনাক পৰাস্ত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। বৰ্তমানৰ পৃথিৱীখন হৈছে অহৰহ ষড়যন্ত্ৰ, প্ৰতিযোগিতা আৰু আধিপত্যৰ খেলত ব্যস্ত হৈ থকা এখন জটিল পৃথিৱী। গতিকে আভ্যন্তৰীণভাৱে অসংলগ্ন সমাজ এখন বা জাতি এটাক যিয়ে যেনেকৈ ইচ্ছা কৰে তেনেকৈয়ে নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো তেনেই সহজ বুলি এই পৃথিৱীৰ নেতিবাচক শক্তিটোৱে ভালদৰে জানে। সেয়েহে বৰ্তমানৰ পৃথিৱীখনত বাস্তৱবাদী হৈ যদি আমি জীয়াই থাকিব বিচাৰো তেন্তে ঐক্যৰ বিকল্প নাই।
ইতিহাসৰ পৰা শিক্ষাঃ
মুছলিম উম্মাহৰ ইতিহাসে আমাৰ বাবে আটাইতকৈ ডাঙৰ শিক্ষা কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে। সপ্তম শতিকাত যেতিয়া আৰৱীয়সকলে বিশ্বনবী হজৰত মহম্মদ (ছঃ)ৰ নেতৃত্বত ভাতৃত্ববোধ, ন্যায় আৰু ঐক্যৰ বান্ধোনত একত্ৰিত হৈছিল, তেতিয়া তেওঁলোকে মাত্ৰ কেইটামান দশকৰ ভিতৰতে বিশ্বৰ এক তৃতীয়াংশৰ ওপৰত ৰাজত্ব কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। মৰুভূমিৰ অসংগঠিত জনসাধাৰণে এক বিশ্বাসত একত্ৰিত হৈ জ্ঞান, সংস্কৃতি, বিজ্ঞান আৰু সভ্যতাৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বক নেতৃত্ব দিছিল। কিন্তু সেই শক্তিৰ পতন ঘটিছিল তেতিয়া যেতিয়া খিলাফতৰ ভিতৰত বিভাজনৰ সৃষ্টি হৈছিল। মতানৈক্য, দলীয় সংঘাত, ক্ষমতাৰ লোভ আৰু বিদেশী প্ৰভাৱে মুছলিম উম্মাহক ছিন্নভিন্ন কৰি পেলাইছিল।
ইউৰোপৰ ইতিহাসেও একেই শিক্ষা দিয়ে।
মধ্যযুগত ইউৰোপীয় ৰাজ্যসমূহ সৰু সৰু অংশত বিভক্ত হৈ গৈছিল। প্ৰতিজন ৰজা, প্ৰতিজন ড্যুকে নিজৰ নিজৰ ক্ষমতা সংগ্ৰামৰ ওপৰত আকৰ্ষিত আছিল। ইয়াৰ বাবেই তেওঁলোক বাহ্যিক আক্ৰমণৰ বাবে সহজেই চিকাৰ হৈ পৰিছিল। মংগোলীয় আক্ৰমণ বা পিছলৈ অট্টোমান সাম্ৰাজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণে ইউৰোপত সেই বিভাজনৰ সুযোগ লৈছিল। কিন্তু যেতিয়া একেখন ইউৰোপেই দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ ভয়ানক অভিজ্ঞতাৰ পৰা শিক্ষা ল’লে তেতিয়া তেওঁলোকে ‘ইউৰোপীয় সংঘ’ৰ পতাকাৰ তলত একত্ৰিত হ’ল।
ফলস্বৰুপে আজি তেওঁলোক বিশ্বৰ অন্যতম শক্তিশালী অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক শক্তিৰূপে পৰিগণিত হৈছে।
বংগৰ ইতিহাসেও আমাক শিকাইছে যে ঐক্য হেৰুৱালে ক্ষমতাৰ অপচয় হয়। পাল আৰু সেনা ৰজাৰ দিনত আভ্যন্তৰীণ সংঘাত, ক্ষমতা, সংগ্ৰাম আৰু দলীয়তাবাদৰ বাবে বিদেশী আক্ৰমণকাৰীয়ে সহজেই আধিপত্য লাভ কৰিছিল। দিল্লী চুলতানী আৰু মোগলে মূলতঃ ইয়াত বিভাজনৰ সুযোগ লৈ বংগ জয় কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
একেদৰে ২০২৪ চনৰ জুলাই-আগষ্ট মাহৰ গণ আন্দোলনত বাংলাদেশ যি বিপ্লৱৰ সাক্ষী হৈছিল, সেয়া আছিল ঐক্যৰ শক্তিৰ আন এক উজ্জ্বল নিদৰ্শন। বিভিন্ন মত-বিভেদ আৰু দলীয় বিভাজন সত্ত্বেও যেতিয়া ৰাইজে গণতন্ত্ৰ আৰু অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ দাবীত এক কণ্ঠত মাত মাতিলে। সাধাৰণ মানুহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, শিক্ষক, সাংবাদিক, অধিবক্তা – সকলোৱে একেটা ধাৰাত একত্ৰিত হৈছিল তেতিয়া সেই ঐক্যৰ বাবেই শাসক শ্ৰেণীৰ অত্যাচাৰ, গ্ৰেপ্তাৰ, আনকি হত্যাকাণ্ডয়ো জনসাধাৰণক বাধা দিব পৰা নাছিল। শেষত জনসাধাৰণৰ ঐক্যৰ হেঁচাতেই ৰাজনৈতিক প্ৰেক্ষাপটটো নাটকীয়ভাৱে পৰিৱৰ্তন হৈছিল।
অইন দেশৰ উদাহৰণঃ
পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশৰ অভিজ্ঞতা আমাৰ বাবে এক ডাঙৰ শিক্ষাৰ উৎস। দেখা যায় যে য’ত মানুহে বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত ঐক্য বজাই ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছে, তাত দ্ৰুত অগ্ৰগতি আৰু শক্তিশালী স্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে চীন অতি প্ৰাসংগিক। দেশখনত বহুতো জাতি-জনগোষ্ঠী, ভাষা-সংস্কৃতি আৰু সাংস্কৃতিক পাৰ্থক্য আছে। তথাপিও তেওঁলোকে জাতীয় স্বাৰ্থক সৰ্বাধিক গুৰুত্ব দি আভ্যন্তৰীণ ঐক্য বজাই ৰাখিছে। চুবুৰীয়া দেশৰ পৰা বিভিন্ন ভাবুকি আৰু প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হ’লেও চীনে নিজৰ আভ্যন্তৰীণ শক্তি আৰু অনুশাসন ব্যৱহাৰ কৰি কেইটামান দশকৰ ভিতৰতে অৰ্থনীতি, প্ৰযুক্তি, সামৰিক শক্তিৰ ক্ষেত্ৰত নিজকে বিশ্ব শক্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। তেওঁলোকৰ শিক্ষা, আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন, উদ্ভাৱনীমূলক প্ৰযুক্তিৰ বিনিয়োগ আদি সকলোবোৰ একমাত্ৰ ঐক্যৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল।
জাপানৰ উদাহৰণো আকৰ্ষণীয়। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত ই সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হৈছিল। টকিঅ’, হিৰোচিমা আৰু নাগাছাকি চহৰৰ ধ্বংসাৱশেষে দেশৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক আন্তঃগাঁথনি ছিন্নভিন্ন কৰি পেলাইছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মই এক হৈ একেলগে কৰ্মত যোগদান কৰাৰ ফলত জাপানে কম সময়ৰ ভিতৰতে প্ৰযুক্তি, উদ্যোগ আৰু অৰ্থনীতিৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্ব শক্তি হিচাপে পুনৰুজ্জীৱিত হৈ উঠিছিল। ছিংগাপুৰো ইয়াৰ এক অনন্য উদাহৰণ। এটা সৰু দ্বীপ জাতি, য’ত বিভিন্ন জাতি, ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ লোকে বসবাস কৰে। তথাপিও তেওঁলোকে বৈচিত্ৰ্যত ঐক্যতা বজাই ৰাখিছে আৰু দেশখনক বিশ্ব অৰ্থনৈতিক আৰ্হি হিচাপে গঢ়ি তুলিছে। তেওঁলোকৰ পৰিকল্পিত নগৰ উন্নয়ন, বিনিয়োগ অনুকূল পৰিৱেশ আৰু সামাজিক ব্যৱস্থাই ইয়াক শক্তিশালী কৰি তুলিছে।
এই উদাহৰণবোৰে স্পষ্টকৈ প্ৰমাণ কৰে যে বৈচিত্ৰ্য বা বেলেগ বেলেগ মতামত থকাটো কোনো সমস্যা নহয়; সমস্যাটো তেতিয়াই আহে যেতিয়া সেই পাৰ্থক্যই বিভাজনৰ ৰূপ লয়। আমি কিয় নোৱাৰো? আমিও পাৰিম, যদিহে আমি নিজৰ ভিতৰৰ বিভাজনৰ সকলো দেৱাল ভাঙি পাৰস্পৰিক সন্মান, মমতা আৰু জাতীয় স্বাৰ্থক ব্যক্তিগত স্বাৰ্থৰ উৰ্দ্ধত ৰাখিব পাৰো।
ইতিহাস আৰু সমসাময়িক বিশ্বৰ উদাহৰণে দেখুৱাইছে যে ঐক্য অবিহনে কোনো জাতি জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। গতিকে আমাৰ প্ৰথম পদক্ষেপ হ’ব লাগে নিজৰ মাজত ঐক্যক গঢ়ি তোলা, ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ বিভাজন আৰু কাজিয়া পাহৰি এক কণ্ঠেৰে জাতীয় লক্ষ্যক আকোৱালি লোৱা। তেতিয়াহে আমি আৰু আমাৰ দেশে চীন, জাপান বা ছিংগাপুৰৰ দৰে শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰ বা শক্তিশালী এটা জাতি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিব পাৰিম।
সমাধানঃ
ঐক্য বজাই ৰখাটো কেৱল শ্লোগান নহয়; ই এক সচেতন সামাজিক প্ৰথা, যিটো আমাৰ জীৱনৰ প্ৰতিটো স্তৰতে ফলপ্ৰসূ হ’ব লাগিব। ইয়াক কেৱল মৌখিকভাৱে প্ৰচাৰ কৰিব নোৱাৰি, বৰঞ্চ ইয়াক ব্যৱহাৰিক অনুশীলন আৰু সামাজিক সংস্কৃতিৰ অংশ হিচাপে গঢ়ি তুলিব লাগিব।
সহনশীলতা গঢ়ি তোলাঃ
ভিন্ন মতামত, দৃষ্টিভংগী আৰু সিদ্ধান্ত থকাটো স্বাভাৱিক। কিন্তু সহানুভূতি থাকিলে এই পাৰ্থক্যবোৰ সমস্যালৈ পৰিণত নহয়। আমাৰ সমাজত সহনশীলতাৰ অভাৱেই বিভিন্ন কাজিয়া আৰু বিভাজনৰ মূল কাৰণ। পৰিয়াল, শিক্ষানুষ্ঠান আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰত সৰুৰে পৰা সহনশীলতাৰ প্ৰথা গঢ়ি তুলি ডাঙৰ বিভাজন হ্ৰাস কৰা সম্ভৱ।
আলোচনাৰ সংস্কৃতি ঘূৰাই অনাঃ
মতবিৰোধ, শত্ৰুতা। মতবিৰোধক সংঘাত বা শত্ৰুতালৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ অৰ্থ হ’ল সমাজৰ ক্ষতি কৰা। আমাৰ দেশত ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক বিষয়ত সমালোচনা হ’লে বিতৰ্ক হয় আৰু সেই বিতৰ্ক হিংসালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাটো প্ৰায়ে দেখিবলৈ পোৱা যায়। মতানৈক্য থাকিলেও আলোচনাৰ জৰিয়তে সমাধান বিচাৰি উলিওৱাটোৱেই সঠিক পথ। এই সংস্কৃতিটোক বিদ্যালয়-মহাবিদ্যালয়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সম্প্ৰদায়ৰ যিকোনো সভালৈকে জনপ্ৰিয়তা কৰি ফলপ্ৰসূ কৰি তুলিব লাগিব।
জাতীয় স্বাৰ্থক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াঃ
জাতীয় স্বাৰ্থৰ ওপৰত দলীয় স্বাৰ্থ, গোট বা ব্যক্তিগত স্বাৰ্থক স্থান দিয়াটো আমাৰ দেশৰ স্থিতিশীলতা আৰু প্ৰগতিৰ প্ৰতি ভাবুকি। আমাৰ দেশৰ ইতিহাস আৰু শেহতীয়া পৰিঘটনাই দেখুৱাইছে যে য’ত জাতীয় স্বাৰ্থতকৈ দলীয় স্বাৰ্থৰ প্ৰাধান্য থাকে, তাত উন্নয়ন আৰু সামাজিক ঐক্য বিঘ্নিত হয়। গতিকে ৰাজনৈতিক নেতৃত্ব, সামাজিক সংগঠন আৰু নাগৰিকে সদায় দেশৰ স্বাৰ্থক সৰ্বোচ্চ অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া উচিত।
শিক্ষাত ঐক্যৰ পাঠঃ
শিশু আৰু কিশোৰ-কিশোৰীক বৈচিত্ৰ্যত ঐক্যৰ বিষয়ে আৰম্ভণিৰে পৰা শিকোৱাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। বিদ্যালয় আৰু শিক্ষানুষ্ঠান কেৱল পাঠ্যপুথি বা পৰীক্ষাৰ বাবেই নহয়; তেওঁলোকে শিশুসকলৰ মাজত সহানুভূতি, ভাতৃত্ববোধ আৰু দলীয় সহযোগিতাৰ মানসিকতা সৃষ্টি কৰিব লাগে। ই ভৱিষ্যতৰ সমাজখনক একত্ৰিত কৰাৰ লগতে শক্তিশালীও কৰিব।
ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ ইতিবাচক ব্যৱহাৰঃ
বিভিন্ন ধৰ্ম, সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰাক বিভাজনৰ আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত নহয়, বৰঞ্চ একত্ৰীকৰণৰ সেতু হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত। সামাজিক অনুষ্ঠান, উৎসৱ, সাংস্কৃতিক কাৰ্যসূচী আৰু ধৰ্মীয় কাম-কাজৰ জৰিয়তে পাৰস্পৰিক সন্মান আৰু সহানুভূতি বৃদ্ধি কৰিব পাৰি। ইয়াৰ দ্বাৰা সমাজখন একত্ৰিত হোৱাই নহয়, জাতীয় ঐক্যও শক্তিশালী হ’ব।
প্ৰকৃত ঐক্যৰ অৰ্থ কেৱল বাহ্যিক শক্তি নহয়; ই হৈছে সমাজৰ প্ৰতিটো স্তৰতে সহানুভূতি, বুজাবুজি আৰু পাৰস্পৰিক সন্মানৰ অভ্যাস। এই অভ্যাস অবিহনে আমি কেৱল শ্লোগান দিব পাৰিম, কিন্তু বাস্তৱত আমি এখন শক্তিশালী আৰু ঐক্যবদ্ধ সমাজ তথা ৰাষ্ট্ৰ গঢ়িব নোৱাৰিম।
ঐক্যৰ বিজয়ঃ
আজি আমাৰ সন্মুখত দুটা বাট উন্মুক্ত। ইচ্ছা কৰিলে আমি নিজৰ মাজত বিভাজন, স্বাৰ্থৰ লোভ আৰু ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ কাজিয়া স্থায়ী কৰি ধ্বংসৰ দিশে আগবাঢ়ি যাব পাৰো, নতুবা আমি ঐক্যৰ শক্তিক ব্যৱহাৰ কৰি, শক্তিশালীভাৱে থিয় দি বিশ্বসভাত মূৰ ওপৰলৈ তুলি ধৰিবও পাৰো। ইতিহাসে প্ৰমাণ কৰিছে যে কোনো শত্ৰুৱে সংযুক্ত জাতিক সহজে পৰাস্ত কৰিব পৰা নাই আৰু নোৱাৰে। যুগ যুগ ধৰি আমি দেখি আহিছো যে য’ত মানুহ বিভাজিত হৈছিল, তাত বাহ্যিক শক্তিয়ে সহজেই প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; য’ত মানুহ একত্ৰিত হৈছিল, যিমানেই বিপদ নহওক কিয়, জয়ী হোৱাটো অসম্ভৱ নাছিল।
দেশৰ উন্নয়ন, সমাজৰ শান্তি, প্ৰজন্মৰ ভৱিষ্যত তেতিয়াহে সম্ভৱ হ’ব যেতিয়া আমি ঐক্যবদ্ধ হৈ ব্যক্তিগত স্বাৰ্থৰ ওপৰত উঠি জাতীয় স্বাৰ্থক অগ্ৰাধিকাৰ দিওঁ। ঐক্য মানে কেৱল বাহ্যিক শক্তি নহয়; ই হৈছে পাৰস্পৰিক সন্মান, মমতা আৰু সহযোগিতাৰ শক্তি। যেতিয়া আমি সকলোৱে একেলগে থিয় দিম তেতিয়া আৰু বিভাজনৰ আন্ধাৰ নাথাকে। শত্ৰুৰ প্ৰতি ভয় নাথাকে আৰু আমাৰ জয় নিঃসন্দেহে স্থায়ী হ’ব। গতিকে আমি আজিয়েই ঐক্যৰ অভ্যাস আৰম্ভ কৰিব লাগিব, ইতিহাসৰ পৰা শিকি অহা শিক্ষাক প্ৰয়োগ কৰি, সমাজখনক এক শক্তিশালী, সংহত, আৰু দায়িত্বশীল জাতিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব লাগিব। কাৰণ প্ৰকৃত বিজয় তেতিয়াহে আহিব যেতিয়া আমি সকলোৱে একেলগে, এক হৃদয়েৰে, এটা লক্ষ্যৰে আগবাঢ়ি যাম….!
লেখকঃ যুৱ কবি, লেখক নলবাৰী।
ফোনঃ ৬০০৩৭৬১৪৬৩